RAVENSBRÜCK

Llofruddiwyd mam-gu Robat Gruffudd gan y Natsiaid yng ngwersyll-garchar Ravensbrück yn 1944.  Yma mae Robat yn disgrifio’r profiad o ymweld a’r gwersyll-garchar hwnnw gyda’i frawd, Heini yn nghyfrol ‘Lolian’ sef dyddiaduron hanner canrif Robat Gruffudd.


Teuluoedd Heini a fi’n mynd am bump dydd o wyliau i’r Almaen mewn math o bererindod yn dilyn darlledu’r ffilm Y Trên i Ravensbrück rai misoedd yn ôl, a fu mor llwyddiannus ac a ddangoswyd sawl gwaith. Yn y ffilm mae Heini a’i ferch Nona yn ymweld â gwersyll-garchar Ravensbrück, lle llofruddiwyd ein mam-gu yn 1944. Gweithiodd y ffilm mor dda achos gwybodaeth drylwyr Heini o’r hanes, ei Almaeneg rhugl a’i allu i siarad yn naturiol â thrigolion Wittenberg a staff gwersyll Ravensbrück.

Ym Merlin, cwrddon ni â Juri a’i deulu. Yn ail gefnder i ni, mae Juri’n rhedeg asiantaeth hysbysebu Wegewerk yng nghanol Berlin sy’n arbenigo mewn ymgyrchoedd gwleidyddol.

Mae’n cyflogi tua ugain, fel Y Lolfa, ac mae ’da fe’r un cyfuniad o ddiddordebau mewn dylunio a gwleidyddiaeth. Mae e hyd yn oed wedi treulio tymor yng ngholeg Aberystwyth yn astudio gwleidyddiaeth ryngwladol a dysgu rhywfaint o Gymraeg.

Buon ni’n mwynhau rhai nosweithiau hwyr a difyr ym Merlin cyn dal trên i Wittenberg. Yno cawsom ein croesawu gan Renate, gwraig wych oedd wedi trefnu gosod Stolperstein – carreg goffa fach – er cof am ein mam-gu yn y palmant o flaen y Klinik Bosse, lle roedd cartref y teulu. Ond doedd dim modd gohirio’r ymweliad â Ravensbrück, y gwersyll-garchar sydd rhyw drigain milltir i’r gogledd o Ferlin. Dangosodd Claudia, un o’r staff, ni o gwmpas y lle a’i erchyllterau systematig. Mae’n debygol i’n mam-gu farw dan amgylchiadau hollol erchyll mewn un ‘pabell’ fawr oedd yn dal pedair mil o ferched. Allai’r Natsïaid ddim fforddio codi adeiladau iddyn nhw, felly gadawon nhw iddyn nhw ‘fyw’ yn eu carthion a’u clefydau eu hunain. Daeth cylchlythyr celwyddog oddi wrth y Natsïaid at y teulu wedi iddi farw, yn dweud mai achos ei marwolaeth oedd triniaeth aflwyddiannus a gawsai mewn ysbyty – ond gwyddom iddi drio lladd ei hunan dair gwaith cyn hynny.

Allen i ddim diodde mwy o restru oeraidd yr holl gamdrin, ac es i am fwgyn tawel ar lan y llyn gerllaw’r gwersyll. Disgleiriai’r haul ar wyneb tawel y dãr gan greu mil o berlau bychain. Yn sydyn meddyliais am y rhyddhad bendigedig a gawsai Käthe Bosse yn eiliad ei marwolaeth, pan gafodd ei rhyddhau o uffern y gwersyll: y farwolaeth, yn anuniongyrchol, a greodd fywyd newydd i ni i gyd yng Nghymru. Meddyliais am yr holl bethau newydd na fuasai fy mam-gu yn gwybod amdanyn nhw, yn eiliad ei rhyddhad.

Ro’n i wedi ymweld, rai dyddiau ynghynt, â’r Schlosskirche yn Wittenberg – yr eglwys gastellog lle hoeliodd Martin Luther ei faniffesto gwrth-Babyddol. Aethom i mewn a gweld cantores yn canu o flaen tri chrythor oedd yn cydswingio’u bwâu i rhythm y gerddoriaeth. Un o gantatau Bach oedd e: Mae’r Nefoedd yn Chwerthin, Mae’r Ddaear yn Llawenhau.

Methais ddal y dagrau’n ôl y pryd hynny, nac wedyn, ar lan y llyn.


lolian-robat-gruffudd

Mae Lolian gan Robat Gruffudd (£9.99) ar gael nawr gan Y Lolfa.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s