Adolygiad | Safana gan Jerry Hunter

Mae Safana yn nofel newydd gyffrous gan Jerry Hunter. Mae’r nofel yn ailddychmygu hanes caethwasiaeth yn Georgia ac yn bygwth rhoi ‘cyfle arall’ i un o’r ffigyrau mwyaf dadlennol ar adeg ansefydlog iawn.

Nofel eithriadol rymus ac amserol. Ceir yma ymdriniaeth gelfydd ag agweddau amrywiol megis hanes ac anhanes, caethwasiaeth a rhyddid, a pherthynas yr unigolyn â’i gymdeithas. Yn wir, dyma ddarllen hanfodol ar gyfer heddiw. 

Gareth Evans-Jones

Dyma adolygiad Mared Llywelyn o Safana:

Mae Safana wedi’i lleoli yng Ngogledd America yn y 18fed ganrif, ond eto mae iddi deimlad ffres, modern ac amserol. Ni sylweddolais yn llawn tan cyrraedd y bennod olaf pa mor bwysig yw ei darllen.

Wedi cyfnod cythryblus Trump wrth y llyw yn yr UDA, gwelwyd pennod bwysig yn hanes y wlad pan lofruddiwyd George Floyd ym mis Mai 2020 gan yr heddlu yn Minnesota, a rhoddwyd mwy o amlygrwydd i fudiad Black Lives Matter, er i’r mudiad gael ei sefydlu yn 2013. Yn sgil y digwyddiadau hyn bu protestiadau yn yr UDA a ledled y byd, a’r sylweddoliad nad yw’n ddigon da i beidio â bod yn hiliol, rhaid bod yn wrth-hiliol.

Ym mis Mehefin 2020 taflwyd delw Edward Colston i’r harbwr ym Mryste, a phenderfynwyd tynnu cerflun o Syr Thomas Picton o Neuadd y Ddinas yng Nghaerdydd.

Yn ôl i Ogledd America, roedd James Oglethorpe a meddylwyr eraill wedi sefydlu Georgia fel trefedigaeth iwtopaidd, ac yno roedd caethwasiaeth yn anghyfreithlon. Ymwelodd George Whitfield, un o sylfaenwyr mudiad crefyddol newydd Methodistiaeth, â Georgia yn 1738 a sefydlodd Bethesda,  cartref i blant amddifad ar gyrion Safana – cartref ble roedd croeso i blant o dras Affricanaidd. Ond ymgyrchodd ‘Tad Ysbrydol America’ i newid cyfansoddiad trefedigaeth Georgia i gyfreithloni caethwasiaeth. Ei ddadl oedd na fyddai trefedigaeth Georgia yn ffynnu os nad oedd caethweision yn cael ffermio’r tir. Roedd am ei gyfreithloni nid yn unig er ffyniant y drefedigaeth ond i sicrhau dyfodol cartref plant Bethesda o safbwynt ariannol. Caniatawyd i gaethweision fyw yn Georgia yn 1751. Mae’r nofel yn cychwyn yn Awst 1770, ac mae’n adrodd yr hyn fyddai wedi gallu digwydd yn hanesyddol petai Safana, Georgia wedi parhau i fod yn dir rhydd.

Beth yw nofel anhanesyddol?

Yn ôl Jerry Hunter, awdur y nofel rymus hon mae ‘anhanes’ yn genre gwahanol i ‘hanes amgen’ – (Fatherland, Robert Harris a Noughts & Crosses, Malorie Blackman sy’n dod i fy meddwl i) ond mae gwahaniaeth yn y ffordd mae anhanes yn ‘ddrych i hanes mewn ffordd sy’n ein galluogi i weld ffeithiau hanesyddol go iawn mewn modd mwy eglur.’

Drwy gydol y nofel rydym wrth gwt Grasi, cymeriad hynod, os nad fymryn yn arallfydol. Bu’n blentyn amddifad yng nghartref Bethesda a gwelodd Whitfield ei hun ei dawn deallusol yno. Erbyn hyn defnyddir ei thalentau i wasanaethu cyngor cudd Safana, yn brwydro’n erbyn gelyn caethwasiaeth, y ‘lladron dynion’ a George Whitfield ei hun. Fel darllenydd rydych yn cael eich hudo gan Grasi yn syth, yn edmygu ei dewrder a’i sylwebaeth graff ar gymdeithas. Mae Grasi yn hilgymysg – ei llinach yn mynd yn ôl i Ewrop, Affrica a’r Mvskoke, a’r nodweddion hyn oll yn ei phryd a’i gwedd a gallai fowldio ei hun i unrhyw ryw neu oedran yn ogystal. Fel rhyw fath o shape-shifter, sydd ond yn ychwanegu at yr awra arallfydol o’i chylch.

A yw Grasi yn Angel? Drwy gydol y nofel ceir motiffau am angylion, a Grasi yn amlwg yn eu mysg. Mae hi’n gwasanaethu, yn negesydd ac yn croesi ffiniau. Ond yn fwy na hynny, mae Grasi yn gymeriad cryf, yn wahanol i unrhyw gymeriad arall i mi ddod ar ei draws.

Mae’r awdur yn ymdrin â chymlethdodau cymeriadau fel George Whitfield yn gelfydd yn ei berthynas ef a Grasi, ond mae hynny wedyn yn sbardun i rywun fynd ati a thyrchu’n ddwfn i’r hanes. Mae’n werth ymchwilio, oherwydd o hynny daw dealltwriaeth ddyfnach o’r hanes a bydd yn cyfoethogi’r profiad o ddarllen y nofel, ac o bosib ei hailddarllen!

Rwy’n sicr nad dyma ddiwedd taith Grasi, ac yn sicr… mae’r gwaith ymhell o fod ar ben.

Galwch wylio Gareth Evans-Jones yn holi Jerry Hunter yn y lansiad yma.

Mae Safana gan Jerry Hunter ar gael o’ch siop lyfrau leol nawr, (£8.99, Y Lolfa).

www.ylolfa.com

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s